2017-12-13

Tximeletaren pisua


Erri de Lucaren Il peso della farfalla liburuttoaren euskarazko itzulpena zuzentzen hasi naiz abenduko goiz goibel honen hondarrean, eta hasi orduko ohartu naiz hau ez dela lan makala izanen. Zirriborroaren alboetan, paper zuriaren gainean gorri, barreiaturik agertzen dira  nire luma Jaguar gorriaz egindako zuzenketa markak. Ordenagailua piztu eta testu prozesadorea zabaldu dut. Saguak berez egin du bidea eta fitxategia irekitzeko botoiari sakatuta, Tximeletaren pisua 02.odt fitxategia aurkitu eta klik bikoitza eginda, begien aurrean zabaldu zait idazle italiarraren testua. 

Korritze barra mugitu dut eta lehenbiziko bost orrialdeak pasatzean II. txatala aurkitu dut. Atal hori bazkaldu aitzin zuzentzen badut, pozik eta uros. Napoliko idazle zoragarri horrek idatzitako istorioaren mamia ez dut lardaskatu nahi, baina laster ohartu naiz itzultzaileak egindako lehen zirriborro horretan badagoela zer-zuzendurik. Perpaus batzuk lokabeak dira, autonomo xamar. Lokailuak falta zitzaizkion, baina kontuz ibili behar da testuari zama gehiegi ez eranstearren, De Lucaren estiloa ez hondatzeko. Horretarako, puntuazioa baliatu dut lokailuen ordez, jatorrizko estiloari lotzeko asmoz.

Sintaxi eta joskera kontuek, ohi bezala, buruhauste handienak eman dizkidate, eta gero, zuzentzaile ortografikoak gorriz salatutako akats tipografikoak eta ortografikoak ebatzi ditut. Azken puntua jarrita, oraindik ez da ezer bukatu, akatsak ez baitira pantaillan ikusten. Ordubete eman dut bigarren atal hura, bakarrik atal hori, zuzentzen; bost orrialde horiek zortzi edo bederatzi orrialdeko atal bihurtuko dira liburu formatuan. Azken berrikusketa egin aitzin, atala osorik berriz irakurri aitzin, inprimatu egiten dut. Inprimatzeko botoiari emanda, eserlekutik jaiki eta, Samsung laser inprimagailuak orrialdeak ateratzen dituen bitartean, leihotik begira jarri naiz


Negu gorria
auto burrunba, urrun
berun hodeiak



Haikua orrialdearen izkina batean apuntatzen ari naiz nire Jaguar lumarekin, ahaztuko ez bazait, txuri gainean gorri. Haikuaren ondoan, txuri gainean beltz, Erri De Lucaren atala euskarara ekarria, berreraikia, artez eta moldez euskaratua, ederki atondua. Perpausak lotuta agertzen dira, elkarren jarrian, eta irakurlea eramanen dute erraz hirugarren ataleraino. Gorde honela botoiari sakatu eta atal zuzenduaren segurtasun kopia gorde egin dut USB batean, zer gerta ere. Bazkaltzeko ordua da.


2017-12-10

Traizioa, manipulazioa eta delitu gehiago egiteko deia


Traizioa

2016ko maiatzean, Baionako Euskal Museoan, Maiatz-ek antolatu literatur itzulpenari buruzko saio gogoangarri hartan, Jose Mari Sentorain leitzarrak testu bat irakurri zuen. Testu hori liburu zahar bateko aitzin-solasa da, Carlos García Gualen-en Antología de la poesía lírica griega liburuan agertzen dena, blog honetan jadanik jasoa. Nik Ryookan euskaratzen traizioa egin nuen lehenbizi; orain beste traizio bat aitortzera noa: Idea Vilariño euskaratzeko traizioa.


Manipulazioa

Euskal Herriko Unibertsitateko Manu López Gasenik idatzi zuenez, bada literatur itzulpenen munduan behar bezala ulertu ez den kontzeptu bat: manipulazioa. Kontzeptu honen jatorria 1985ean argitaratutako liburu batean aurki daiteke: The Manipulation of Literature. Liburu horretan, itzulpenen ikerkuntza sortu berrian ziharduten aditu batzuk jatorrizko testuaren eta xede testuaren arteko baliokidetasunaz mintzo ziren, itzulpen literarioak alderdi deskriptibotik aztertzeko helburuz. Bertatik atera daitekeen ondorioetako bat da itzulitako testuak neurriren batean aldatzen direla sorburu testutik xede testura, irakurlearen ustezko ulermen mailara egokitzeko, edo beste zernahirako, eta aldaketa horiei eman zieten izen probokatzaile samarra “manipulazioa” izan zen.


Honek ekartzen dit gogora Nafarroako Unibertsitate Publikoko Juankar Mugartza irakasle eta lagunak behin esan zidana: berari manipulatzailea deitzea laudorioa da, eta ez kritika txar bat, lausengu bat da, eta ez hitz gorri bat. Bide batez: Juankar lagunaren Arima animalia poema liburua Durangoko Azokan aurkeztu berri da egunotan, Maiatz-en eskutik.




Nik Idea Vilariñoren poemekin ere manipulazio-lan bat egin behar izan dut euskarara ekartzeko, batez ere Uruguaiko gaztelaniazko berezitasunak, hitzak eta esapideak, euskarara ekartzeko lan nekezan; hori izan da poemok euskaratzeko tenorean erronka nagusia enetzat, Idea Vilariñoren olerkien manipulazioa alegia. Maiatz aldizkarian dituzue Uruguaiko olerkari handi horren hogeita hamar olerki euskaraturik.





Delitu gehiago egiteko deia

Eduardo Gil Berak Friedrich Hölderlin-en Hyperion liburua euskaratu zuenean, aitzin-solasean, adierazten zuen "deusek ez zuela hainbat kalte egiten euskal irakurlearen arimarako nola poeta handi batzuen itzulpenen ausentziak". Idea Vilariño poeta handi horietako bat da. Gaztelaniatik euskarara ekarritako literatur lanak anitzak dira, baina gehien-gehienak Espainiako gaztelaniatik izan dira ekarriak, ozeanoz beste aldean dauden olerkari eta idazle asko ahaztuta.


Nik dakidala behintzat, Idea Vilariño izan da Uruguaiko lehen emakume olerkaria euskarara ekarria... baina hor daude zain, beste emakume poeta batzuk, Uruguain bertan, Delmira Agustini eta Juana de Ibarbourou, edota Idearen garaikideak ziren Ida Vitale edota Amanda Berenguer... Eta gizonezkoen artean, nik maite dudan Liber Falco euskarara ekartzeko inor animatuko al da?


2017-11-21

Nobel saria eskuratu duen idazle —ustez— japoniarraz

Testu honek aitorpen lotsamangarri bat dakar hasiera-hasieratik: Nobel saria jaso aitzin ez neukan Kazuo Ishiguroren ezer irakurria. Japoniako literaturaz zer edo zer badakidalakoan egonik ere, Kazuo Ishiguroren eleberririk ez dut etxean. Nobel saria eman aitzineko egunetan Haruki Murakami idazle ezagunak saria eskura zezakeela zabaldu zen, urtero bezala, baina aurten ere, aurreko urteetan bezala, saririk gabe gelditu da Murakami, Nobel saridun izangai izateko kondenatua. Gainera, aurten Kazuo Ishigurori eman badiote, ez dut uste datorren edota datozen urteotan berriz ere beste idazle japoniar bati Literatur nobel saria emanen diotenik... Beraz, Haruki Murakamik Nobel saria eskuratzeko aukera anitz galdu du, Nobel saririk gabeko idazle handien gauaren sakonean galduta. Bide batez, Gauaren sakonean da Haruki Murakamiren eleberri bakarra euskaraz irakur daitekeena, oraingoz bederen, Ibon Uribarrik euskaratua eta Ereinen eskutik argitaratua, 2009an.

Kazuo Ishiguro ez da Haruki Murakami bezain ezaguna, ezta beste nobel saridun japoniarrak —Yasunari Kawabata eta Kenzaburo Oé— bezainbeste ere. Bidenabar, irakurle zaleak Yasunari Kawabata-ren Loti ederrak irakur dezake Literatur Unibertsalaren bilduman. Ez, Kazuo Ishiguro ez da Kawabata bezain ospetsua, eta ez da Yukio Mishima bezain ezaguna —beste Nobel saridun izangai betierekoa— edo azken urteotan ospetsu bihurtu diren Yoko Ogawa edo Natsuo Kirino emakume idazleak bezain sonatua... orain arte bederen. Goian aipaturiko idazle horien guztien liburuak extean dauzkat —ez denak, doike— edo irakurriak ditut... baina Kazuo Ishiguroren libururik ez daukat. Oraintsu, Nobel saria eman diotelarik, argitaletxeak hor ibiliko dira urteetan biltegietan pilaturiko eta ahanzturiko liburu aleak tirriki-tarraka sustatzen, itzultzaileak estutzen ahalik eta lasterren Ishigururen liburuak itzul dezaten —“Noizko? Atzoko!—... Ezpada nobel saridun berriaren egile-eskubideen gaineko liskar korapilotsu eta borroka zikinetan sartzen direla.

Kazuo Ishuguroren gaineko datak eta datuak bilatzen eta biltzen hasi ziren Nobel saria jaso ahala, eta orduan ikasiko zuten Nagasakin jasio zela, 1954an, baina umea zelarik Britaina Handira joan zela familiarekin, sei urte baino ez zituelarik. Ingalaterrako bere etxean japonierari eutsi zioten, baina argi dago “English Writer” —Idazle igeles bat— dela, Suediako Akademiako aurkezleak aurkeztu zuen gisara.


Bada Albazeteko lagun bat, haiku idazten duena —naturari loturiko poema laburra, japoniar jatorrikoa— duela gutxi hauxe idazten zuena: “Wikipedia Borges bera baino gehiagotan aipatzen da”. Arrazoi du, eta nik neuk ekarri nahi dut Kazuo Ishigururen gaineko iruzkina, Wikipediarena, testu hau biribiltzeko, zeren eta aurtengo nobel saria definitzerakoan, Wikipediak dio jatorri japoniarreko idazle ingelesa dela; bere NocturnosGauezkoak— ipuin-bilduma eta Pálida luz en las colinasMuinoetako argi motela— eleberria irakurri eta gero, ezin argiago daukat.

Kazuo Ishiguroren liburu horren haritik, hil honetako nire kolaborazioa Euskalerria Irratian


2017-11-11

Su gabeko etxea, gorputz odolgabea


Sukaldeko sutondoan, zizeiluan eserita nagoelarik, gogora datorkit kostaldeko lagun gipuzkor batek behin harritu zela zizeilu hitza aditzean: “Gurian aulkiya deitze zaio, besterik gabe. Zelako rarua den hemengo jentia". Bertzalde, lagun zuberotar batek esana dakit han züzülü esaten diotela; Ekialdean, antza, ederki bereizten dugu zer den aulkia —gurean, kadira eta zer zizeilua.

Larrazkeneko bazkal osteetan eguteran esertzea maite dut, baserriaren aurrean, ekibegian, eguzki engainagarriaren azken izpien indar hondarrak biltzeko edo. Olarri mendirantz eguzkia emeki-emeki amiltzen ari delarik, maite dut pentsatzea aurrekoan baina pixka bat gehixeago luzatu dela eguna. Patxi Zubizarreta lagunak aspaldi idatzi zuen gisa, “ilunabarra ez zen hain erabatekoa izango hain iheskorra ez balitz”.

Eguzkia ezkutaturik, baserrira sartzen naiz atzera, harrikoa egitera eta gero, sutondoan egotera. Baina gaur, harrikoa eginda, egunaren argitasuna oraindik aprobetxatzeko edo, berriz ateratzea deliberatu dut, ilundu aitzin itzuliño bat ematera, eta gure baserritik maldan behera doan bidezidorrean barna abiatu naiz Luisenera, eta agian ama zenaren lehegusina Zezili agurtzeko aprobetxatuko dut, bera ere urteetan aitzina doa-eta. Orduan erreparatu diot bidetik aparte xamar dagoen makalari, makal sendo luze handiari, udaberrian eta udan gure baserritik Olaldea ikustea eragozten diguna, baina orain, larrazkenak erdi-biluzturik, herriko eliza eta etxeak antzematen uzten dituena. Gure baserriko tximiniari darion kea, hego-haizerik ezean, gorantz doa kiribil eder bat sortuz, baserritik gertu dagoen makal luze eder horrekin —pagoen eta haritzen artean, nabarmen— bat egiteko asmoz edo.



Makal urruna,
tximiniatik lehian
ke zirimola










2017-10-20

Surik gabeko etxea

“Surik gabeko etxea, gorputz odolgabea” 
Zuhur-hitza.



Iruñetik ez da sobera urrun gurelocus amenus’, gure ama zenaren baserria, Maienea: Olaldea, Orotz-Beteluren auzoa, Artzibarren, Aezkoarekin muga-mugan, Pirineo aurreko atari haritzaz eta pagoz betean.

Mendien arteko ordokian, Olaldeako elizaren inguruan, etxe txiki batzuk hurrenez hurren elkarri atxikiak, eta beste baserri zahar apain batzuk errepide nagusiaren eta bakarraren alde banatan. Han-hemenka etxe ederrak, hutsik egoten direnak asteburu eta oporraldietan izan ezik; beheko sua lauzpabost etxetan baizik ez da egoten pizturik neguko egun luzeetan.

Gure baserria bazter batean egonik, ez dugu harreman handirik izaten beste auzokideekin, ezpada guretik gertu dagoen baserrikoekin, errepide ondoko Luisena, gure ama zenaren ahaide urruna. Mendiaren magalean, gure baserria bezalakobertze baserri batzuk mendi maldetan barreiatuak, besteak beste, gure auzokoa, guretik hurbilen dagoena, Gabutxoena, mutilzahar bat bakar-bakarrik bizi den baserri zaharra; aspaldi hondatu zitzaion tximinia, eta harrezkero gizona estufa baten ondo-ondoan ematen omen ditu egunak eta gauak, beheko sua erabili ezinik. Jadanik ez dut gogoan noiz izan zen etxe horretako tximiniari kea zeriola ikusi nuen azkenekoa... badira urteak! Gurean, ama zendu zenetik, arreba eta biok ia-ia astebururo etorri ohi gara, gaur goizean bezala.



Larunbat goiza da eta Iruñetik heldu berriak garelarik, beheko sua piztea dugu lehen eginkizun. baserriko txininiatik ateratzen den kea ikustea pozgarria da. Pikuondo zaharra moztu genuenean epaitza egin eta adarrak eta adaskak bildu genituen; adaska lehortu horiek prest izaten ditut sua pizteko eta tximinia hotzak laster hartzen du suaren berotasuna, eta kea hasten da goitiko bidea egiten; ez beti, batzuetan kostatu egiten zaio, eta sukaldea kez bete, haizeak nondik jotzen duen. Izan ere, hego-haizeak jotzen duenean, beti kez betetzen zaigu sukaldea, eginak egin eta esanak esan... Gure ama zenak zioenez, “haize hegoa, haize eroa” Zorionez, behin arnasa hartuta, sugarrak indartzen direlarik, sukaldea, baserriaren muina, hasten da biziberritzen. Zizeiluan esari ohi naiz tarte batez, sua zaintzeko aitzakiarekin. Maite dut suari begira egotea, keak laratzetik goiti egiten duelarik.



Suari beha
hegan doakit gogoa 
erre gaberik.