Xahoren itzala

Hilaren 10ean Agosti Xaho sortu zeneko berrehun urte beteko dira. Bigarren mendeurrena parada ezin ederragoa dugu Atharratzen sortutako Xahoren izana eta izena plazaratzeko eta ezagutarazteko.

EIEren eskutik, atzo eta herenegun bi eguneko jardunaldia egin zen Donostian, Koldo Mitxelena Kulturunean. 

Fermin Arkotxa, Patri Urkizu eta EIEko lehendakari Ander Iturriotzekin

Iñaki Egañak, 2010eko maiatzaren 9an, BERRIAren gehigarri batean argitaratutako artikulua ekarri nahi dut gogora. BERRIAren igandeko gehigarrian argitaraturiko artikuluak “Ameslariak” zuen izenburua eta bertan gaur hona ekarri gaituen Agosti Xaho aipatzen zen, Xaho ameslaria. Erromantizismoaren garaian ingelesek Lord Byron zuten; Italiarrek, Giuseppe Garibaldi; uruguaiarrek, José Artigas. Alta, estaturik gabeko populua da gurea eta, horregatik, gure Xahok ez du jaso ez Byronek, ez Garibaldik, ez Artigasek jaso duten oihartzuna. Herriaren ametsak, boteretsuen amesgaiztoak. 

Karl Marxek Manifest der Kommunistischen Partei liburu mugarrian aldarrikatzen zuen: “Mamu bat dabil Europan barrena... komunismoaren mamua”. Hori izan zen 1848an. Urte horretan beran, Europako herririk zaharrenean, Xahok aldarrikatzen zuen: “Gora Euskal Errepublika!” Ameslari, bidegile eta, batez ere, aitzindaria: Koldo Izagirrek Autopsiarako frogak liburuan kontatzen duenez, Xahok eta Abadiak “Zazpiak uskal Herrietako Euskalduner” eskaini zieten beren gramatika... 1836an!

Zertaz eta nortaz ari garen ikusteko eta hobeki ikasteko bi egunotan adituak izan ditugu mintzalari, nik baino askoz gehiago dakitenak: Fermin Arkotxa baxenafarra; Patri Urkizu gipuzkoarra, Fermintxo Sanchez Agurrruza nafarra, Kepa Altonaga bizkaitarra...

Xahoren bizitzaz, eta Xahoren obraz mintzatzeko izan dira, hurrenez hurren: Fermin Arkotxa baigorriarra, Xahori buruzko tesia egiten ari dena eta Claude Larronde-ren hitzetan “Munduan Agosti Xaho hobekien ezagutzen duen pertsona”; eta Patri Urkizu, Agosti Chahoren bizitza eta idazlanak liburuari esker, 1991n, Euskaltzaindiaren Mikel Zarate saria lortu zuena, eta Agosti Chahoren kantutegia izeneko liburua argitaratu zuena, Susaren eskutik duela bortz urte. 

Atzo mahai-inguru interesgarria izan dugu, EHUko irakasle eta idazle den Kepa Altonagaren gidaritzapean: Xaho XXI. Mendean izenburukoa, Fermin Arkotxarekin eta Fermintxo Sánchez Agurruzarekin. Eta, last but not least, Aitor Txarterinak sortutako kamishibai bat, Xahoren Aitorren elezaharrean oinarritua, jardunaldia biribiltzeko.

Bi egun, aski trinkoak,  baina zinez interesgarriak, Xahoren itzala argitzen laguntzeko. Zorionez ez da izan eta ez da izanen Xahoren inguruan antolaturiko bakarra: Hendaiako Abadia gazteluan Xabier Zabaltzaren eskutik, Xahoren biografia euskaraz, gaztelaniaz eta frantsesez, Bidegileak bildumaren barruan aterea. Bertzalde, heldu den larunbatean, Eusko Ikaskuntzak Baionako Euskal Museoan bertze jardunaldi bat eginen du. Izan bitez ekimen guztiak ongi etorriak, Xahoren itzala luzatzeko balioko badute.

Azeri nobleaz

Azeri noblea eleberriaz mintzatu naiz Berriozar Irratian gaur, Berrion magazinean eskaintzen den Literatur Txokoa tartean.

 

Onintza, protagonista, bere bidearen bila dabil bizitzan, eta lagun batekin batera artzain zahar batengana joanak, hortzak eta kakagura tarteko, agure bitxiak “txori ona”, zoriona, erakusten die. Bi animalia agertzen dira Onintzaren bizitzan: arranoa eta azeria; Agustin, unibertsitario sendokote bat, batetik; eta Iker, txikitako amodio galdua, bestetik. Zein da arranoa? Zein, azeria? Hor dago gakoa.

Fernando Morillok ongi garatu du horrela planteatutako istorio hori, eta gazte hizkera sinesgarria garatu du, hitano erregistro ezberdinak eta hitz gorri sinesgarriak baliatu dituelarik. Noizbait sartu badu ere neskato baten ahotan oso sinesgarria ez litzatekeen zerbait, trikimailu bat erabilita ederki sartzen du: “Ba al dakizu nola esango lukeen gure amamak? Zama bat nahi ez mandoari, bi zama”

Hizkuntza zaindu du, beraz, lantzean behin gaitza izanik ere sinestea pertsonaia berak bi esaldiok esan ditzakeenik:

Alde batetik, “Tira, hasteko, zuk ez pentsatu horrek zer nahiko duen. Ispiluari begira eta zuzenean galdetu zure islari”. Bestetik, “Nola jaten da hori?”. 

Halere, arin eta azkar irakurtzen den nobela lortu du, eta, ustez aske gelditutako hari zenbait, ederki txirikordatzen ditu azken ataletan: horra hor, adibidez, agurearen agertze berantiarra nobela bukatzeko gutxi falta delarik, eskumuturrekoarena…

Idazle ofizioa ederki ikasi du eta garapen narratiboan asmatu du oso luzea zatekeen pasadizoa, bi mutilen arteko lehia piraguetan, a posteriori kontatuta. Hartara, nobela ez da astuna egiten. Egin duen bukaera erdi-ireki horrekin ere asmatuko duelakoan nago; happy end erraz batek hondatuko zukeen nobela, ene irudikoz.

Labur esanda. Ongi biribildutako lana, 15-16 urteko neskentzat oso aproposa. Ongi funtzionatuko duen ala ez? “Patuak eta gogoak esango din.”  

Derryko lagunaren mezua

Derryko lagun irlandar baten mezua jaso dut. «Bateragune auziaren» epai bidegabearen oihartzuna Irlandaraino heldu da. Arnaldo Otegiri eta Rafa Riezi hamarna urte; Arkaitz Rodriguezi, Miren Zabaletari eta Sonia Jacintori, «bakarrik» zortzina. Bakarrik? Erraz da esaten.

Lagun irlandarra suminduta zegoen, amorratuta, eta kontatu dit Liverpoolen futbol partida bat ikusi behar zuela telebistan, eta partida hastear zela, ohi den bezala, You'll never walk alone kanta entzun zuela.


Abestia aditu ahala, Derryko lagunari gogoa joan zitzaion Arnaldo Otegi dagoen Espainiako espetxeraino. Eta abesti horren indarra Arnaldori eta beste lagunei helarazi nahi ziela aitortu zidan Derrytik Espainiako espetxeetaraino:

Ekaitzaren barna zoaztela
Ez burua makurtu
Eta ez izan iluntasunaren beldur
Ekaitzaren ostean dator zeru urdina
Eta hegatxabal baten zilarrezko kantu goxoa.
Segi aurrera, haizea gorabehera, segi aurrera, euria gorabehera,
Nahiz eta zuen ametsak zapuztu.
Segi aurrera, segi aurrera, itxaropena bihotzean,
Zeren sekula ez zarete bakarrik ibiliko.
Sekula ez, sekula ez zarete bakarrik ibiliko.
Segi aurrera, segi aurrera, itxaropena bihotzean,
zeren sekula ez zarete bakarrik ibiliko,
Sekula ez, sekula ez zarete bakarrik ibiliko, Arnaldo, Rafa, Arkaitz, Miren eta Sonia.

Eta abestia bukatutakoan, Basque friends gogoan eta begiak malkotan zituela aitortu dit Derryko lagunak, amorrazioaren malko garratzak masailetatik beheti.

Baina Irlandan ederki dakite gaurko malkoak biharko irriaren atarikoak direla. Bobby Sandsek ederki adierazi zuen: «Gure mendekua gure seme-alaben irria izanen da». Atzo Irish Republican Army-ko komandante zena, Derryko Martin McGuinness, gaur egun Irlandako presindentegai dugu. Derryko nire lagunak ez daki, baina iragan den larunbateko manifestazioan jendetzak «Otegi lehendakari» oihukatzen zuen.

Lagun irlandarraren mezua horrela bukatzen zen: A chara, tiocfaidh ár lá. -Kamarada, gure eguna helduko da-. Otegik berak ere argi adierazi zuen epaiketaren bukaera-bukaeran: «Inork ez dezala utz abiaturiko bide hau, irabaztera goaz eta. Irribarre egin dezazuela da eskatzen dizuedana, irabazi egingo dugulako».

"Autokarabana" eleberria Berriozarko Irakurle Klubean

Nik ez daukat karabanarik, baina sarritan, ipuin honetako protagonistek bezala, ingurukoez nazkaturik amaitzen dut, eta eguneroko gauzez asper-asper eginda, eta horrelakoetan nik ere ospa egiten dut. Baina nik ez dut karabana hartuta ospa egiten, nik arkatza hartzen dut, eta orri zuriak itsaso eta zeru zabal bihurtzen zaizkit, mendi edo bailara, herrixka edo hiri, nik nahi dudana. Edonora narama irudimenak, eta gasolina baino askoz ere merkeagoa da; doan da, aizue! Txikitan ere halaxe gertatzen zitzaidan, eta nire liburuak eta koadernoak edozein bazterretan egindako marrazkiz beteta egoten ziren. Eta horrelaxe jarraitzea pentsatzen dut, irudimenaren gasolina amaitzen zaidan arte...


Fermin Etxegoienen Autokarabana liburua mintzagai hilaren 28an, asteazkenean,  7,30etan, Berriozarko liburutegian.

Bide ertzean

Uda honetan bete dira 75 urte militar espainolak matxinatu zirenetik legezko errepublikaren aurka. Uda hartan ere busti ziren soroak, bide ertzeak eta bazterrak, odolez busti baina. Haatik, frankisten ondorengoek ez dute damurik erakutsi beharrik, antza, ezta barkamenik eskatzeko asmo zipitzik ere.

Bide Ertzean taldeak kantatzen duen gisara, “Nafarroako galsoroetan, ozen mintzo da isiltasuna”, gure etxetik egunero ikus dezakegun Ezkabaren inguruko isiltasun ozena bezain zalapartatsua. “Saminak ez du atseden hartzen, desagertuen etxean bederen. Non ote dira jakin nahi nuke, oroimenaren krabelin gorriak. Non ote diren jakin nahi nuke. Gure hilotzek lur gainean, erein zuten libertatea.”

Laster izanen dira Berriozarko jaiak eta Bide Ertzean taldea etortzekoa da jaietako azken egunean...

Ezkaba mendiak badu gorderik, oraindik ere, hainbat gorri hilotz eta hainbat hilotz gorri, Olentzeroren etxolatik gertu, hor nonbait... Biolentzia eta biktima hitzak higatu dituzten horiek datozela pala bana eskuan hartuta botilen hilerriko indusketetan laguntzera. Eta biktima guztiak -baina guzti-guztiak-aintzat hartuta, betor udaberria, bai, irailean izanik ere!