Plazera Periko Salaberriren arabera

Eskuartean daukat margo-katalogo eder bat, Pedro Salaberrik Lizarran egin berri duen erakusketaren irudiak biltzen dituena. Orri-pasa hasi naiz eta txundituta gelditu naiz beste behin. Zizurren egin zuen erakusketaren edo aspaldi Iruñeko Gotorlekuan egin zuenaren katalogoak ere jasota dauzkat, eta egongelako apalategiaren toki pribilegiatu batean, esku-eskura. Hori horrela, noizik behin arasetik  katalogo hauetako bat hartzen dut ausaz eta Salaberriren estilo berezi-bereziko irudiei ezker hartzen dut plazer, plazer hutsa. Periko Salaberrik berak erdarazko testu xarmagarri bat idatzi zuen plazeraren kontura, jarraian euskarari ekarria doakizuena 

 

Ni bizi naizen paisaiak denbora luzea daramat margotzen, bai eguneroko paisaiak, bai noizbehinkako paisaiak. Betidanik bilatu eta aurkitu nahi izan ditut, besteei erakusteko eta besteekin partekatzeko. Aspalditik hasi nintzen sentitzen pintura ez zela eginbeharra, inozentziarako espazioa baizik, jolaserako eta harridurarako espazioa, alegia. Gakoa ez da ezer zehatzik deskribatzea edo paisaia ezagunetan arreta jartzea, ez horixe. Aspalditik onartu nuen estimulua edonondik irits dakidakeela eta, beraz,  kolore horia edo kolore berdea baliatu nahi badut, egin, egin dezakedala perspektiba gaberik, beti ere luze-zabala eta kolore-testura errespetatuz. Umetan arkitektura-jolas batekin etxeak eraikitzen nituenean bezala. Intuizioak agindutako konposizioak antolatzea, erabakitzea eta aurkitzea jarduera ludikoa bihurtu da, biziki atsegina.

Oleo margoaren berotasun eta dotoreziak bere horretan dirau oraino. Zabaldu, pintzel leunez luzatu edo espatulaz lisatu dezaket, luxuzko xafla baten itxura izan dezan. Orobat, ia beti tamaina handiko koadroak egiten ditut, besarkatzeko modukoak. Batzuetan, erabiltzen ez den marko batek,  marko zahar batek, zerbait margotzera bultzatzen nau, eta, bide batez, markoa biziberritzeko; lantzean behin, badaude marko batzuk nolabaiteko ziria sartzen dizkidatenak. Haien itxura eskasa zela-eta,  ez nukeen sekula deus eginen printzipioz marko eskas horiekin;  baina lantzean behin marko eskas horietako batek hunkitzen nau eta orduan marko horretarako margo bat ad hoc pintatzen dut, markoarekin bat egin dezan, irudia eta markoa elkarren osagarri izan daitezen.

Nigan eragin izan duten eta hunkitu nauten artistak hainbeste izan direnez gero, zerrenda itxi bat egitea ezinezkoa dateke. Halere, egia esateko, noizik behin, pintatzen dudan zerbaitek asaldatzen nau, eta nigan eragina izan duen artisten bat edo besteren aldeko keinu bat, omenaldi txiki bat, egitea baino ez zait gelditzen. 

Koadro sail bat askatasun-espazio intimoa da. Bertan, aurkikuntzaren bat edo koloreen arteko erlazio on bat, edo iruditzen zaidana uzten diot egiten neure buruari. Bestela esanda, bada modu bat neure buruari ez jartzeko ez obligaziorik,  ez premiarik, ezta helbururik ere. Xederik gabe margotzea pintatzeko modu ederra da, ahalik eta txukunen egiteko plazer hutsez.

Irakurle jakin-goseak badu haren webgunera, tamalez erdara hutsez dagoen webgunera, jotzerik. 

Pedro Salaberri, eskuinetik hasita lehena, 

Nor izan zen Leoncio Urabayen? Felix Urabayenen anaia baino askoz gehiago.

 

 Leoncio Urabayen Guindo

 Leoncio Urabayen Guindo Arakil-Errotzen sortu zen, 1888ko irailaren 12an, baina Iruñean bizi izan zen txiki-txikitandik. Artikulu honen protagonista den Leoncio Urabayenen anaia Felix Urabayen maisu eta eleberrigilea zen. Leonciok Madrilgo Goi Mailako Irakasletza Eskolan egin zituen ikasketak. Ricardo Beltrán y Rózpide izan zuen irakasle eta “maître à penser” edo mentore, eta Jean Brunhes geografoaren La Géographie humaine, ikasliburu nagusia.

Leoncio Urabayenek Orotz-Beteluri buruzko monografia argitaratu zuen, Madrilen, 1916an, adituen esanetan oso idazlan sendo eta serioa izateagatik nabarmentzeko modukoa. Lencioren hitzetan, Orotz-Betelu "bi eragileren elkarketak sortutako organismoa da: lurraren eta gizakiaren elkarketaren ondoriozko organismoa". Garai horretan Kanpion, Agerre, Aranzadi eta beste hainbat intelektualekin harremanetan zebilen jada. Hori horrela, 1918an, Eusko Ikaskuntzaren I. Kongresua antolatu zuten, eta hor El maestro de escuela vasca txostena aurkeztu zuen Leonciok; bertan Hezkuntza eledun izendatu zuten eta 1923ra arte eraman zuen eledutzaren ardura. Burgosen aritu zen irakasle Eskola Normalean eta gero Iruñeko maisu-maistrenean lau hamarkaz, bertan Eskolako idazkaria ere izan zelarik.

Orobat, 1920ko otsailaren 8ko udal hauteskundeez geroztik, Euzko Alderdi Jeltzaleko zinegotzia izan zen Iruñean. Urabayen-en pentsakizun politikoa, abertzaletasun zabala eta berritzailean datzana, Jesús de Sarria-ren Patria Vasca liburuari egiten dion kritika zorrotzean ikus daiteke. (Hermes, 1920, 69-73).

1919an, Eusko Ikaskuntzak antolatutako Euskal Udal Batzarrean parte hartu zuen ponentzia bat aurkeztu zuen: La enseñanza en los pequeños municipios vascos (Irakaskuntza euskal udalerri txikietan). Ponentzia horretan, eskola-kontzentrazio moderatuaren beharra azpimarratzen zuen, eta, era berean, neskatiko eta mutikoak elkarrekin derrigorrez eskolaratzearen alde agertu ere. Gero, 1922an, Eusko Ikaskuntzaren III. Kongresuan ere parte hartu zuen, non erakundeko diruzain izendatu zuten. Garai hartan, Eusko Ikaskuntzaren Batzorde Iraunkorrari agertu zion Nafarroako giza geografiaren alorrean ikertzeko nahimena, eta 1924ko abenduan horretarako diru-pentsio bat ematea lortu zuen; horri esker ikerketa geografikoen norabide berritzailea hasi zen Euskal Herrian. "(...) Nafarroako etxebizitzen azterketa garatu genuen, isolaturik. Brunhes-i buruz sakon landu genuen kontzeptua zegoen, baina zerbaitek ez gintuen asebetetzen. Azkenean konturatu ginen falta zela giza geografiaren oinarrizko egitateen arteko lotura, guk prezipitatu geografikoak deitzen genuen horixe falta zen, eta gizakiak ingurune geografikoarekin duen borrokaren gai berria, oso interesgarria dena eta oraindik zientifikoki aztertu gabea, nahierara jarri eta bere onurarako oso-osorik aprobetxatzeko." (Urabayen, Leoncio: "La tierra humanizada" delakoaren sarrera, Madril, 1949, 4. or.). Lan eta ikuspegi horren emaitzak agertzen ari dira 1925eko eta hurrengo urteetako RIEVen.

1927tik aurrera, ikertutakoaren heldutasunak honako izenburu hauek ditu: Una interpretación de las comunicaciones en Navarra, S. Sebastián, 1927; Geografía humana de Navarra, 2 vol., Pamplona, 1929-1932; La casa navarra, Madrid, 1929, 240 or.; Atlas geográfico de Navarra, Pamplona, 1931, 32 or.; Geografía de Navarra (texto explicativo del Atlas), Pamplona, 1931, 230 or.; La geografía humana. Mugak. Madril, 1934, 40 or.; Panorama de la geografía humana, Madril, 1935, 36 or.

Diktaduraren azken urteetan EAJren ildo nagusitik aldendu zen, eta 1927an baja eman zioten (Arteta, Valentín: Miscelánea nacionalista, "Deia", 1985eko urriaren 13a), "Euzko Alderdi Jeltzalearen jarrerekin erabat ados ez zegoelako". 1930ean ANV-EAE sortu zen baina beranduegia zen harentzat, ordurako Eskolari emana bizi baitzen, eta Saez Morilla sozialistarekin zuen adiskidetasunak militantzia politiko berri bati ekitea zailtzen zion. Nolanahi, Errepublikaren garaian, bere ideia pedagogiko asko praktikan jartzeko aukera izan zuen, bai haurrekin, bai helduekin.

48 urte zituela Errepublikaren aurkako matxinada hasi zen. Gerrak eten handia ekarri zion Leoncioro eta, zailtasunak zailtasun eta urteak igarota, azkenik agertu zen La tierra humanizada delakoan hauxe azaltzen du atariko oharrean: "Obra hau 1937an amaituta ere, urte batzuk igarota argitaratu behar izan da. Espainiako Gerraren eta geroagoko Mundu Gerraren ondoriozko nahasmendu eta zailtasunek eragin dute atzerapen hau". Zailtasunak ez ziren egoera politikoaren ondorioz bakarrik izan, baita zailtasun pertsonalak ere: euskalzalea eta liberala izateagatik jazarria izateaz gain, anaia Felixen kinka gehitu behar zaio, kartzelatua eta larriki gaixorik egon baitzen: "Arrazoirik gabeko jazarpenengatik kezkatuak, familiako ezbeharrek zaurituak, gaitz fisikoek gogaituak, gure inguruan garatzen ari zen tragedia izugarriak kezkatuak eta gure lan baliabide urrietara murriztuak, ikasteko edo liburuak edo beste elementu batzuk kontsultatzeko aukerarik gabe..."

Gerraren ondoren, "Munibe", "Estudios Geográficos", "Bol. de la Soc. geografica" eta beste aldizkari batzuetan egindako kolaborazioez gain, Los puentes de Pamplona, Pamplona, 1951, 93 or.; Estudios monográficos de geografía de los paisajes humanizados, Pamplona, 1952, 313 or.; La antropogeografía, la geografía humana y la cuarta geografía, Pamplona, 1955, 152 or.; La vacuidad de la Geografía Humana, Pamplona, 1955; Una geografía de Navarra. Nafarroako giza egoitzei buruzko ikerketa, Iruñea, 1959, 481 or. Bestalde, 1924an, El Dique delako eleberri bat ere argitaratu zuen, baina, Ortega y Gassetek aholkatuta, nobelagintza baztertu eta ikerketari ekin zion. Iruñean hil zen, 1968ko maiatzaren 2an. 

Leoncio Urabayen gaineko artikulu honen jatrrizkoa, erdaraz, Idoia Estornes Lasak idatzia, 

URABAYEN GUINDO, Leoncio. Auñamendi Entziklopedia [on line], 2024. [Kontsulta data: 2025eko otsailaren 9a]. Eskuragarri hemen: https://aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus/eu/urabayen-guindo-leoncio/ar-138259/  

Baina Josu Iraetak hauxe idatzi zuenez GARAn: "Historia faltsutzen edo ahazten duten herriak −espainiarra, esaterako− ez dira historia gainditzeko gai, egindako akatsetatik ikasten ez dutelako. (...)

Egungo mundu akademikoaren −hein batek gurtutako− amnesia historikoak, bere zorroztasun ezak, Ortega y Gasset bezalako faxista bat «liberalismo demokratikoa» deitzen dutenaren aita bilakatzen dute.

Eta neure buruari galdetzen diot... Ortega y Gassetek zapuztita utzi zuen Leoncio Urabayen El Dique haren nobelaren kontura. Nik irakurri egin dut eta ustekabe galanta hartu dut... Ortgea y Gasseten erruz, El Dique izan zen Leoncioren lehen eta azken eleberria... Nafarroa osoan ale bakarra dago Liburutegi Nagusian... Jakin-minez jotakoek bertara jo bezate, harrituko dira Leoncio Urbayenen eleberri horrekin.
 

Baiki, Leoncio Urabayen Felixen anaia izateaz gain, askoz gehiago izan zen, Nafarroako Unobertsitate Publikoari Miguel Urabayenek utzitako funtsak frogatzen duenez gero.

M1ekoLak - Minutu Bateko Eleak

Hondarreko eleak

Aurtengo Korrikaren kari osatu dugu euskarazko testu bilduma xume hau, Minutu bateko eleak, izenekoa, eta baita jendaurrean aurkeztu ere. Ordubete eman dugu irakurtzen, ordubeteko eleak, ordubeteko aleak. Duela hemeretzi urte, 2007an, hasi zen Minutu bateko eleak egiten, orduko Zorroka Euskara Taldearen ekimenez. Urteak joan eta urteak etorri, bertze euskaldun gazteago batzuek hartu dute, gure pozerako, lekukoa. Haria, beraz, ez da eten. Euskarak batzen gaitu beste behin, zeren euskara ez da dugun objektu bizigabe bat, garena baizik. Korrika-ren aurtengo edizioan, 24. edizioaren leloak dioena berresten dugu guk: Euskara gara!  

Gaur irakurri dudan ene poema

Amaitzeko, nahitaez laburzki bada ere, azken hitzak, azken eleak eskertzeko aldez edo moldez parte hartu duzuen guztiei, bereziki testu guztiak biltzen eta atontzen aritu den Manexi eta Mikeli;  mila esker eta bat gehiago Patricia, Iñigo eta Corleone taldekideei; Maialeni afixa egiteagatik, eta baita Zulo Alai elkarteari ere. Eta, nola ez, hurbildu zareten guztioi ere bai, milatan esker! 

Euskarazko testu bilduma xume hau Minutu bateko eleak, eta minutu bateko ele eta elementuak, minutu bateko eleak eta aleak, minutu bateko ahaleginak, jadanik eginak. 

Zulo Alai Elkartea

Gora AEK! 

Gora Korrika!

Gora Berriozar eta gora Euskal Herria euskalduna!

Saharako bibliobusak eta liburutegiak mintzagai Nafarroako Parlamentuan

Iragan den ostiral eta larunbatean Nafarroako Parlamentua egin dira Saharako Bakea eta Askatasunaren aldeko talde parlamentarioen arteko konferentzia. Hona hemen bertan azaldutakoa: 

Otsailaren20an egin mahai-ingurua

Saharako kultura oro har, aberatsa da oso, baina tradizioz, ahokoa. Egia da tribu zenbaitetan bazela liburuarekiko atxikimendu handiago bertzeetan baina, belaunaldiz belaunaldi ahoz aho transmititu dira errituak, jakintza,  ohitura eta azturak.

Horregatik basamortuko liburutegiak egitea erronka handia izan da: hasieran bibliobusak izan ziren, eta une batean jauzia ematea erabaki zenean, izan zen Bubisherren, Sahararen aldeko idazleen elkartean gure arteko baten bat erokeriatzat hartu zuenik. 

Zorionez, hamabost urteko  ibilbide gogor bezain ederra lortu da wylaya bakoitzean bibliobus bana martxan eta liburutegi bana zabalik izatea. Ederra delako ikustea martxan dauden liburubusak eta jadanik finkaturik dauden bost  liburutegiak, hogeita hamar langile inguru bertan aritzen direlarik.

Ederra da bertan ume sahararrak ikustea, estreinakoz liburu bat eskuratzen dutelarik. Orobat, ederra da gazte sahararrak ikustea bertan bilerak, irakurle taldeak, idazketa tailerrak, antzerkia, hitzaldiak edota ikastaroak egiteko… edo, besterik gabe, gazteek elkar ezagutzeko baliatzen dutelarik. Izan ere, basamortuko liburutegiak bizirik daude, batez ere bertan lan egiten duten liburuzain, txofer eta zaindariei esker. 

Oro har, Saharako kulturak baditu habia sendoak eta Bubisher txoriari esker esperantzarako arrazoi onak, ametsak egia bihurtuak. Eta estreinakoz ume batek liburu bat eskuratzen duelarik mezu bat hartu eta aldi berean eman egiten du: irakurri, idatzi, pentsatu. Liburutegiak ez baitira umeak uzteko toki hutsak, eta bertan sortzen dira ume eta gazte saharar, bizi-biziak. 

XXI. mendeko liburutegiak ezin daitezke izan soilik liburu-biltegiak; are gutxiago, basamortuko liburutegiak. Bubisher txoriaren habiak pentsamendurako babesleku eta ekintzarako gordeleku biziak badira, luze biziko dira. Lana ez da bukatu, inondik ere. 

Duela berrogeita hamar urte, otsailaren 27an,  Bir lehlu-n Saharako Errepublika Arabiar Demokratikoaren independentzia aldarrikatzeko gutunak testualki hauxe eskatzen zuen:  

“SEADk honakoa eskatzen dio nazioarteko komunitateari, munduan bakearen eta segurtasunaren oinarriak indartzearren zuzenbidea eta justizia ezartzea helburu dituen nazioarteko komunitateari:

Herri berri honen eraikuntzan eta garapenean lagun dezala, gizon-emakumezkoen duintasuna, ongi-izatea eta nahimenak bermatzeko.”

Nazioarteko Komunitateak giza-laguntza ematen du, baina gero eta gutxiago eta errefuxiatuen kanpamentuetan badira gobernuz kanpoko erakunde anitzek lan ikaragarria egiten dutenak. Gu elkarte txiki bat gara, eta ez dugu erraten hori egin behar ez denik.

Alabaina, gure irudiko, elikagaia eta botikak nahitaezkoak  izanik ere, orobat, kultura, jakintza eta trebakuntza ere behar-beharrezkoak dira. Ildo horretatik doa gure ekarpena, bibliobusak eta liburutegiak hornitzen, laguntzen, sostengatzen eta aberasten, noblea bezain pobrea den Saharako Herriaren kausaren alde. Mendebaldeko Saharara, sorterrira itzultzea lortzen duten arte.

Gora Sahara askea!

Sahara hurra!  

Gutun irekia munduari, Kubako emakume batek idatzia

Kubako emakume arrunt batek munduak ikusi nahi ez duen krimena salatzen du gutun ireki honen  bidez.

Gizateria osoari, munduko amei, mugarik gabeko medikuei, duintasuna gordetzen duten kazetariei, eta oraino justizian sinesten duten gobernuei:

Ene izena bertze anitzen izen bera da. Ene abizena zeharo arrunta da. Orobat, ez dut garrantzizko kargurik ere. Kubatar arrunta naiz. Alaba, ahizpa, abertzalea. Eta hau idazten ari naiz arima urratuta eta eskuak dardarka ditudalarik, gaur egun ene aberriak bizi duena ez baita krisi bat. Erailketa geldoa da, aurreikusia, eta Washingtondik hotz-hotzean burutua.

Eta munduak ezikusiarena egiten du.

Aiton-amonen izenean salatzen dut:

Kuban behar baino lehen hiltzen diren adinekoak badaudela salatzen dut, AEBk ezarritako blokeoak bihotzerako, tentsiorako eta diabeteserako botikak irlara heltzea eragozten duelako. Kontua ez da baliabide eskasia. Debekua propio egina da. Kubari botikarik saldu nahi dioten enpresek isunak, mehatxuak eta jazarpenak jasotzen dituzte. Zuen gobernuak, isil-isilik. Bitartean, aitona kubatar batek eskua bularrera eraman eta botikaren zain jarraitzen du. Herioak ez du abisurik ematen. Blokeoak, aldiz,  bai.

Umeen izenean salatzen dut:

Salatu nahi dut Kuban badela erregai faltagatik ez dabilen inkubadorarik. Badira jaioberriak borrokan biririk jarraitzegatik, AEBetako gobernuak deliberatzen duelarik zein herrialdek sal diezaguketen petrolioa eta zeinek ez. Badira ama kubatarrak beren seme-alaben bizia arriskuan ikusi dutenak, Washingtongo bulego batean sinatutako agiri batek ume kubatarren negarrak baino gehiago balio duelako.

Bitartean, non dago nazioarteko komunitatea? Non daude haurtzaroa hainbeste babesten duten erakunde horiek? Ala Kubako haurrek ez dute merezi bizitzerik?

Propio eragindako gosetea salatzen dut:

Blokeoa programatutako gosea dela salatzen dut. Kontua ez da janari eskasia. Ezin dugu erosi, zeren eta elikagaiak daramatzaten ontziak jazarriak dira. Banku-transakzioak blokeatu egiten dira. Izan ere, aleak, oilaskoa, esnea saltzen diguten enpresak zigortu egiten dituzte.

Kubako gosetea ez da ezbehar bat,hala beharrez sortua. Estatu Batuetako gobernuak halabeharrez ezarritako estatu-politikaren ondorioa da, 60 urtez luzatua, AEBetako administrazio guztiek eta bakoitzak eguneratua, Donald Trump-ek gogortua eta Marco Rubiok amorruz bururatua.

Horri "presio ekonomikoa" deritze. Nik gose bidezko terrorismoa deritzot horri.

Sendagile eta erizainen izenean salatzen dut 

Salatzen dut gure medikuek, mundu osoa kolapsatzen ari zen bitartean pandemian biziak salbatu zituztenek, gaur egun ez dutela ez xiringarik, ez anestesiarik, ezta X izpien ekipamendurik ere. Kontua ez da, beraz, ez dugula talenturik. Kontua da AEBek ezarritako blokeoak eragozten digula sargaiak, ordezko piezak eta teknologia eskuratzea.

Gure zientzialariek COVID-19aren aurkako bost txerto sortu zituzten. Bost. Inoren laguntzarik gabe. Oztopoak oztopo. Blokeoaren eta gezurren aurka. Eta guztiarekin ere, inperioak zigortzen gaitu erdietsi genuelako.

Munduari hauxe erraten diot:

Kubak ez du limosnarik eskatzen.

Kubak ez du soldadurik eskatzen.

Kubak ez du eskatzen maitatzeko.

Kubak justizia eskatzen du. Ez gehiago, ez gutxiago.

Ene aberriaren sufrimendua normaltzat hartzeari uzteko eskatzen dizuet.

Blokeori benetako izenez deitzeko eskatzen dizuet: gizateriaren kontrakom krimena.

AEBk lepoa estutzen digutelarik “elkarrizketa" eta "demokrazia" hitz politen amua ez irensteko eskatzen dizuet

Ez dugu karitaterik nahi, bizitzen utz gaitzatela baizik.

Isil-isilik dauden gobernu konplizei: Historiak epaituko zaituzte.

Gezurra esaten duten komunikabideei: egiak beti aurkitzen ditu arrakalak.

Zigorrak ezartzen dituzten borreroei: Kubako herriak ez du ahazten ez barkatzen.

Bihotzean oraindik gizalegea gordetzen dutenei: begiratu Kubari. Begira zer egiten diote eta galdetu elkarri: Historiaren zein aldetan egon nahi dut?

Populu erraldoia duen uharte txiki honetatik 

Kubatar arrunt bat, sekula amore emanen ez duena. 

Goiko testu horrek barruak astindu badizkizu, zabaldu.

Ez zait axola 10 ala 10.000 lagun edo jarraitzaile dituzun.
Ez zait axola zure profila publikoa edo pribatua den.
Ez zait axola ez baduzu sekula deusik ere partekatzen.
Zeren eta kontu hau desberdina da zeharo.
Hau ez da ilunabarreko argazki pollit bat.
Hau ez da axalezko kontu bat.
Hau ez da beste iritzi huts bat.
Hau irrintzia da. Eta irrintziak ez dira isilpean gordetzen ahal. 
Aditzen dira. 
Zabaltzen dira. 
Biderkatzen dira.

Zabaldu munduak jakin dezan Kuban ez dagoela krisirik, AEBk eragindako krimen handi bat baizik.

Bertze herrialdetako amek jakin dezaten Kuban badaudela umeak blokeoak itzalitako inkubadoran bizia salbatzeko borrokan.

Beste lurralde batzuetako aitona-amonek jakin dezaten Kuban badirela agureak eta atsoak hiltzen direnak Washingtonek sartzen uzten ez dituen sendagaien esperoan eta desesperoan.

• Gobernu konplizeek ahalke eta lotsa senti dezaten.

• Hedabide gezurtiek jakin dezaten gezurrak hanka motza duela. 

• Borreroek jakin dezaten ez garela isilduko.

Hau guztiau partekatuko balu pertsona bakar batek, ez luke ezertarako balio izango. 
Baina hamaika lagunek eginez gero, bai.

• Ez ezazu testu hau gorde, otoi.

• Ez zaitez zure isiltasunari esker konplize izan, faborez. 

• Eman eta zabal ezazu lau haizetara, mesedez.