Liburuaren historia ttipia

Gizakiak idazketa asmatu zuenean, material hauskorrak erabiltzen zituen; adibidez, buztina,  hezurrak, oskolak, keramika zatiak... Gainera, material hauskorrak izateaz gain, ez ziren erosoak biltzeko edo gordetzeko. Egiptiarrek papiroz egindako papera asmatu zuten, eta horri esker idazketa garatu ez ezik, liburuak eta liburutegiak ere sortu ziren. Garai horretan liburuak ez ziren gaur ezagutzen ditugun bezalakoak, biribilkiak baizik, eta saskietan, keramikako pitxerretan, kutxetan eta armairuetan gordetzen zituzten; biribilki horiei bolumena deitzen zitzaien. Liburutegia hitza grekoz biblioteka esaten da, eta jatorrian papirozko biribilkiak biltzeko armairua zen

Erromatarren garaian agertu ziren lehenengo liburudendak eta liburutegia publikoak.Ospetsuena, K.a. IV. mendean Ptolomeo I.ak eraikitzen agindu zuena,  Alexandriako liburutegia izan zen. Esaten zen liburutegi horrek mundu osoko zinetzilari eta idazle guztien liburuak gordetzen zituela.

Baina papiroa lortzea gero eta zailagoa bihurtu zen, eta Erdi Aroan bildotsaren azala erabiltzen hasi ziren, hau da pergaminoa. Material hori ez zen papiroa bezain hauskorra, eta azala zenez, josteko aukera zegoen. Azal batzuk jostea bururatu zitzaien eta, azal bakoitza orrialde bat balitz bezala, gaur ezagutzen ditugun liburuen antzekoak sortu zituzten, kodex edo kodizeak izenekoak. Garai honetan ere kodizeak ilustratzen hasi ziren.

Liburuak eskuz idazten ziren, eta lan hori hasieran monjek eta sororek egiten zuten monasterioetan; monasterietan liburutegi handiak ere bazeuden. Liburuak eskuz idazten zirenez gero, oso liburu gutxi zegoen, eta, beraz, oso baliotsuak eta garestiak. Liburuak altxor baten parekoak ziren.

Arabiarreri esker, X. mendean paperaren erabilera zabaldu zen, eta, hortaz, liburua ere gizartera zabaldu egin zen. Papera egitea merkea zen, liburuak arinagoak ziren eta paperean errezago idazten zen.

XIII. mendetik aurrera liburuak ez zituzten idazten bakarrik fraileek eta sororek, eta gaiak ez ziren bakarrik elizari lotuak, liburu zientifikoak, poesiazkoak eta abenturazko liburuak ere hasi ziren idazten.

Inprentaren asmakizunari esker, gero eta jende gehiagok izan zuen aukera liburu bat erosteko eta irakurtzeko. Hori XV. mendean gertatu zen arren, XIX. mendean, inprenta mekanizatu zenean, liburuak benetan merketu ziren eta edonork izan zuen liburu bat erosteko eta irakurtzeko aukera.

Hipatia eta Alexandriako Liburutegia

Hipatia Alexandrian jaio zen K.o. IV.mendearen erdialdera. Aita, Alexandriako Teon matematikari eta astronomo ospetsua zen, eta Alexandriako liburutegi ospetsu horretan egiten zuen lan.



Alexandriako liburutegia Ptolomeo I.a Soter faraioak K.a. III. mendearen hasieran sortu zuen. Liburutegi horretan munduko zientzilari, filosofo eta idazle ospetsuen liburu guzti-guztiak gordetzen omen ziren.



Teon-ek bere alabari erakutsi zizkion matematika eta astronomia. Hipatiak, gainera, filosofia, oratoria eta erlijioen historia ere ikasi zituen. Era berean, Atenasera eta Erromara ikasteko eta irakasteko ere abiatu zen.



Hipatiaren etxean mundu osoko ikasleak biltzen ziren, haren ospeak erakarriak. Hipatiaren jatorrizko liburuak galdu ziren arren, haren ikasle biri esker, Sinesio Zirenekoari eta Hesikio Hebrearrari esker, haren idazkiei buruzko informazio asko iritsi zaigu. Idazki horien bidez, badakigu ura iragazteko makina bat, likidoen dentsitatea neurtzeko eta uraren maila neurtzeko tresnak asmatu egin zituela.



Garai horretan Alexandrian kristauak eta kristauak ez zirenak elkarrekin bizi ziren. Hipatia ez zen kristaua, eta garai latzak pasa behar izan zituen, kristau batzuk oso fanatikoak zirelako. Gero eta kristau gehiago bizi zirenez hiri horretan, Hipatiari bertan bizitzea oso arriskutsua egin zitzaion, kristauren begietan Hipatia sorgin arriskutsu bat baitzen. Gainera, kristauek ez zuten onartzen emakume bat zientzian aritzea. Beldur izanagatik eta lagunen aholkuei kasu egin gabe, Hipatiak bere ideiak ez zituen baztertu, ezta ezkutatu ere, eta ez zuen Alexandriatik alde egin. 415. urtean kristau fanatiko batzuek Hipatia hil egin zuten, baita gero bere gorpua erre ere.



Hipatiaren heriotzarekin zientziekiko interesak gainbehera egin zuen, bai Alexandrian, bai mundu osoan.

Kontuan hartu beharreko ahots bat: Gonzalo Moure-rena

Atzo, Valentziako aireportuan, 32 graduko tenperatura “jasanezina” pairatzen ari ginelarik, Bubisher-en blogaren bidez, Ez da humanoa testua irakurri nuen. Saharako errefuxiatuen kanpamentuetan 60 graduko tenperatuta zutela irakurri nuen.

60 gradutan, saharar zaharrenak eta jaio berri anitz hil dira honezkero. Eta Saharako egoeraren larria ezagututa, neure buruari galdetzen diot ea merezi duen guk jarraitzea Sahararen aldeko Bubisher proiektua sostengatzen, errefuxiatuen kanpamenduetako liburutegiak laguntzen. Den-dena bertan behera uzteko gogoa ematen du-eta! Sahararrek deserrian 42 urte daramatzate-eta, dena hankaz gora jartzeko gogoa ematen du. Sahararren aberria, Mendebaldeko Sahara, lehorra eta beroa izanik ere, itsasaldeko lurralde oparoa eta emankorrra ere bada. Aitzitik, Arjeliak utzitako hamada infernu hutsa da, eta inork ez du merezi bertan bizitzea, ezta eskorpioiek ere.

Halere, poliki hausnartuta, laguntzen jarraitzea merezi duela ondorioztatzen dut, bai merezi duela sahararrek lur mortu horretan bertan jarraitzen dutelarik: merezi du liburutegiak eraikitzen jarraitzea, jarduerak antolatzen eta maitasunez betetzen, eta sahararren esku uzten euren geroa erabakitzen, euren bidea egiten, hartzen duten bidea hartzen dutela. Izan ere, kultura hori ere bada, nork bere babuz erabakitzeko gaitasuna izatea, mundua ezagutuz, mundua den bezain injustua badarik ere.

Konformatzen naiz jakinda Mar Benegas-en gonbidapenari esker El niño de luz de plata liburuaren ia-ia ehun ale sartu egin ditugula ia-ia umeren bizkarzorroetan. Eta liburu horiekin jarduerak eginen dituzte, Valentzian ez ezik bertze hainbat tokitan ere, beti Bubisher zabaltzen laguntzeko, lur mortu batean bada ere. Gaizki sentitzen naiz; nazkaz eta amorruz gaixoturik. Baina Nuno Marçal-ek dioenez, geureari eutsiko diogu, tinko eutsi ere, eta ez dugu sekula etsiko. Uste dut une honetan ez dagoela beste irtenbiderik: aitzina.

Gonzalo Moure idazlearen artikulu hau jatorriz argitara eman da Bubisher proiektuaren webgunean. 

Gari Berasaluzeren argazkia

Iratitik Izarora

Kantauri itsasoaren ezpain gaziek
Izaro irla dute kolpatzen
eta Irati errekaren doinuari ohituta
kostatzen zaizu laketzea itsaso ondoan.

Gorde zaitez
ene beso biluzien lozorroan
ikasturte osoaren nekearen astuna arintzeko;
gorde zaitez
ene hatsaren babesean kulunka
errealitatearen tximistetatik babesteko;
gorde zaitez
berriz ere ene magalean
ene hatsa zure loaldirako giltza baita.

Ibarrangelu-Olaldea, 2018ko uztailean

Aireportuan —Wislawa Szymborska-ren beste poema bat—

Elkarrengana doaz,
besoak zabalik,
iribarretsu, oihuka:
azkenean! azkenean!
Biek ala biek neguko arropa pisutsuekin,
kapela lodiak, bufandak, eskularruak, botak,
baina jadanik guretzat bakarrik.
Zeren eta besteentzat, biluzik.